AGRESJA WŚRÓD MŁODZIEŻY W WIEKU GIMNAZJALNYM

mgr Iwona Augusiewicz

 

 

I Charakterystyka wieku dorastania

1. Przemiany rozwojowe

Wiek dorastania to bardzo krótki czas, kiedy dziecko przekształca się w osobę dorosłą. Następują ogromne zmiany psychiczne i fizyczne, których celem jest przystosowanie jednostki do pełnienia zadań społecznych. Wymaga to od nauczycieli i rodziców modyfikacji metod postępowania i znacznej elastyczności.

W tym okresie kształtuje się system ocen, przekonań społecznych, postaw moralnych oraz nastawień społecznych. Młody człowiek przygotowuje się do określonej roli społecznej poprzez podejmowanie coraz bardziej odpowiedzialnych zadań. Łączy się z tym również dojrzewanie emocjonalne cechujące się pobudliwością i niestałością, które w miarę upływu czasu przekształcają się w wewnętrzną równowagę.

Szybkie tempo przeobrażeń staje się przyczyną trudności młodzieży w przystosowaniu się do nowych sytuacji i zadań. Dlatego też nieocenioną rolę mogą tu spełniać właściwe działania dorosłych.

U nastolatka wykształca się silne poczucie indywidualności, odrębności, z czego później rodzi się kult własnej osoby przejawiający się akcentowaniu swojego „ja”, bunt przeciw środowisku, a często negatywizm społeczny. Przeciwstawianie się otoczeniu przybiera niekiedy charakter agresywny i powoduje konflikty. Stopniowo w miarę procesu rozwoju ulega to wyciszeniu.

Dorastanie stanowi przełomowy moment w życiu jednostki. Osoba przestaje funkcjonować jako podporządkowane i uzależnione od dorosłych dziecko. Usamodzielnia się, wyzwala się spod opieki rodziny, a także zaczyna buntować się przeciw autorytetom

(rodzice, nauczyciele, ksiądz i inni ). Ważny staje się więc właściwy proces wychowawczy w domu. Jego wadliwość może doprowadzić może doprowadzić do trudności rozwojowych tzw. kryzysów i buntów. Rodzi się wtedy nadmierna drażliwość, nadwrażliwość oraz nieufność i podejrzliwość wobec dorosłych.

Wiek dorastania to czas, kiedy następuje częsta oscylacja między nastrojami krańcowymi, zmienność uczuciowa czy chwiejność emocjonalna. Uczucia wielokrotnie stają się bezprzedmiotowe. Doznawanie radości czy smutku nie wiąże się z żadnym konkretnym bodźcem. Nastolatek nie wie, dlaczego jest mu smutno czy wesoło. Możemy to uznać za efekt szybkich przemian hormonalnych organizmu.

Narastają lęki. Wzrasta nieśmiałość. Istotna staje się obawa przed ośmieszeniem. Jednocześnie ważna jest aprobata społeczna. Jeśli nastolatek jej nie odczuwa, szuka wyjścia w agresji. Zwiększa się ilość sytuacji, w których odczuwa gniew. Jednocześnie nie potrafi sobie z nim poradzić i rozładowuje go poprzez stosowanie różnego rodzaju przemocy. W przypadku dzieci jest to przeważnie krzyk, kopanie, gryzienie. Młodzież ostro krytykuje, często ponuro milczy, przeklina lub wypowiada się sarkastycznie. Przyczyny gniewu wynikają zazwyczaj ze stosunków międzyludzkich i porażek z nimi związanych. Dlatego też nauczyciele powinni unikać sytuacji wywołujących nadmierne podniecenie emocjonalne u uczniów. Ważne staje się też zwrócenie uwagi młodzieży na jej reakcje uczuciowe oraz ich znaczenie w życiu.

Uczeń w miarę dorastania nabiera cech świadomego i celowego działania. Może być ono w formie pozytywnej ( właściwie ukierunkowana aktywność) lub negatywnej

(powstrzymanie się od społecznie pożądanych działań). Narasta zjawisko przekory, przejawiającej się jako krnąbrność i nieposłuszeństwo wobec rodziców i wychowawców. Zachowanie nabiera cech arogancji, bezczelności i przesadnej pewności siebie. Pojawia się konflikt z otoczeniem, negatywny stosunek do całego społeczeństwa, norm, przepisów. Może powstać bierny opór w stosunku do stawianych wymagań lub jawny bunt. Ostrym przejawem takiej postawy ucieczka z domu.

Młody człowiek dostrzega zachodzące w nim przemiany. Zaczyna się uważać za dorosłego, dlatego gwałtownie reaguje na traktowanie go jak dziecko. Pragnie, aby otoczenie zauważyło i uznało jego dojrzałość. Żąda też prawa do samodzielności w wyrażaniu sądów i w działaniach. Wielokrotnie daje do zrozumienia, że nie jest już dzieckiem.

Przekora wieku młodzieńczego nie znika w szybki sposób, lecz stopniowo zmienia swe formy. Może być rozładowana przez właściwą postawę dorosłych bądź też nasilać się. Jej wzmaganie się ma szkodliwy wpływ na dalszy rozwój jednostki, dlatego bardzo ważne jest odpowiednie postępowanie z młodym człowiekiem.

U nastolatka pojawia się również potrzeba czynów nieprzeciętnych. Towarzyszy im napięcie emocjonalne a także chęć przeżycia silnych wrażeń. Dlatego też młodzi ludzie niejednokrotnie wykazują się w swym postępowaniu brawurą i brakiem dalekowzroczności. Takie zachowanie jest kolejnym potwierdzeniem konieczności poczucia bycia akceptowanym, a nawet podziwianym przez otoczenie.

 

2. Rodzina a okres dorastania

Rodzina w dalszym ciągu zaspokaja podstawowe potrzeby dziecka, zarówno materialne jak i uczuciowe czy społeczne. Swym działaniem kształtuje osobowość, wyrabia postawy społeczne i moralne, przekonania oraz światopogląd. Z czasem wpływ rodziny maleje. Pojawia się kryzys autorytetu rodzicielskiego rodzący konflikty i co za tym idzie osłabienie więzi emocjonalnych.

W związku ze zmianą postawy wobec rodziców nastolatek coraz częściej analizuje ich postępowanie, poddaje krytyce i dostrzega błędy. Porównuje ich też z innymi ludźmi, co niejednokrotnie działa na ich niekorzyść. W wyniku tego narasta rozczarowanie. Traci wobec nich zaufanie, dlatego rozpoczyna poszukiwanie powierników wśród rówieśników lub starszych kolegów. Zaczyna mieć tajemnice, a wszelka ingerencja ze strony rodziców spotyka się z przejawami buntu.

Nasilenie konfliktów pomiędzy młodzieżą a dorosłymi następuje w wieku gimnazjalnym niezależnie od pochodzenia społecznego ucznia. Częstym powodem takich sytuacji jest to, że młodzież zaczyna wyprzedzać swoich rodziców w pewnych umiejętnościach np. znajomość języków obcych czy też obsługa komputera. W związku z tym rodzi się przekonanie o tym, że nastolatki mogą doskonale radzić sobie w świecie same, a rodzice nie są im do niczego potrzebni. Taka postawa łatwo daje się zaobserwować poprzez charakterystyczne zachowania: unikanie kontaktów z rodzicami, odtrącanie objawów czułości, zamykanie się w sobie, sztywność postępowania, obojętność na cierpienia i kłopoty rodziców, odmowa pomocy. Wobec takich zachowań dorośli nabierają przekonania, że dzieci już nie potrzebują ich uczuć i często odwracają się od nich. I to jest często popełniany błąd wynikający z braku zrozumienia potrzeb nastolatków. Należy pamiętać o tym, że młodzież zawsze będzie potrzebowała oparcia, a także pewności bycia akceptowanym. Wzmaga to poczucie bezpieczeństwa i rozładowuje napięcia emocjonalne.

Wraz z wiekiem zmienia się postępowanie młodych ludzi. Okazywanie uczuć wobec rodziców staje się czymś wstydliwym, dlatego też przyjmują oni postawę powściągliwości i dystansu. Rodzice często nie są elastyczni i nie potrafią dostosować się do zaistniałych zmian. Przyzwyczajeni do bezwzględnego posłuszeństwa trzymają się utartych reguł postępowania i próbują podtrzymywać swój autorytet różnego rodzaju zakazami, nakazami, groźbami i karami. Efektem tego działania jest pogłębiający się dystans między rodzicami i ich dziećmi.

Wśród typowych postaw rodzicielskich można wyróżnić następujące: akceptującą ( prawidłową); odrzucającą, nadmiernie ochraniającą i opiekuńczą, perfekcjonistyczną (nieprawidłowe). Wszelkie zachowania dorosłych mające na celu nadmierną ingerencję w świat dorastającej młodzieży spotykają się z agresywną reakcją. Trudno się temu dziwić, wiedząc, że ten okres to próba wyzwolenia się spod opieki rodzicielskiej. Jednocześnie warto zauważyć, że wchodzenie w rolę dorosłych często zaczyna się od naśladowania przejawów zewnętrznych takich jak: palenie papierosów, picie alkoholu, ostry makijaż czy też strój. Zachowania z tym związane cechują się wyraźnym przejaskrawieniem. Stąd też dziewczęta np. stosują dość wulgarny makijaż, nie mający nic wspólnego z estetyką czy porą dnia. Jednocześnie starają się we wszelki możliwy sposób zamanifestować to, że mogą postępować w ten właśnie sposób i nikt nie ma prawa im zwrócić uwagi, gdyż są dorosłe.

Brak zrozumienia w domu rodzinnym rodzi poczucie osamotnienia, dlatego też młodzi ludzie zwracają się ku sobie. Stąd tak duże zaangażowanie w działanie w ramach różnych grup rówieśniczych (najczęściej nieformalnych). Potrzeba posiadania autorytetów czy poczucia akceptacji jest realizowana wśród rówieśników, nie zawsze jednak z pozytywnym skutkiem dla młodego człowieka.

Analizując problem agresji w rodzinie warto odnieść się nie tylko do konfliktów między pokoleniami, ale również do sposobu postępowania rodziców. Wiadomo, że dziecko uczy się poprzez naśladownictwo. Przykład, który dają rodzice, młody człowiek przyswaja jako wzorzec zachowania. Dlatego jeśli rodzice stosują przemoc, przekazują tym samym informację, że jest to dobra metoda rozwiązywania problemów. Najczęściej oni sami postrzegają to w ten sposób, że ich również tak wychowywano, a skutek jest pozytywny. Błędy, które popełniają, dotyczą stawiania wymagań wobec dziecka. Brak konsekwencji ze strony dorosłych sprawia, że komunikat staje się niejasny. Dziecko nie rozumie, dlaczego jednego dnia ma być za coś ukarane, podczas gdy następnego rodzice to aprobują. Przedstawiane polecenia trzeba jasno sprecyzować, zadbać o ich spójność, a następnie konsekwentnie przestrzegać ich wykonania. Przykładem takiego komunikatu może być następujące stwierdzenie: Jeżeli odrobisz pracę domową, będziesz mógł wyjść na podwórko. Dziecko rozumie, czego chcą rodzice i jeśli wie, że dotrzymają danej obietnicy, zrealizuje to, czego od niego wymagają.

 

3. Szkoła

       Szkoła pełni bardzo ważną rolę w wychowywaniu młodego człowieka, chociażby dlatego że spędza tam znaczną część swojego życia. Istotna staje się więc rola nauczyciela – wychowawcy. Z tym się wiąże nie tylko jego działalność, ale również osobowość, umiejętności organizacyjne, zapał i zaangażowanie. Klasy pozbawione zorganizowanej i celowej opieki wychowawczej wykazują wysoki stopień dezintegracji. Ich działania kierowane są przeciw nauczycielom, klasa rozbija się na obozy, co utrudnia ogólne współżycie szkolne. Jednocześnie każda z powstałych grup ustala swoje normy, tworzy hierarchię i integruje innych bądź odrzuca. Osoby, które znajdą się w izolacji tworzą często grupy o negatywnych normach i stają się zdeprawowane.

       Grupy nieformalne możemy podzielić na kilka kategorii:

- najbliżsi przyjaciele ( przy czym warto pamiętać, że przyjaźń jako typ stosunków międzyludzkich pojawia się dopiero w okresie dorastania);

- paczki ( drobne grupki młodzieży), łączą ich wspólne zainteresowania, pragnienia, problemy; mogą się przyczynić do krzewienia zachowań sprzecznych z zasadami wychowania; stanowią podstawy do wytwarzania się elitaryzmu i snobizmu niektórych grup; należy wiązać ich działania z innymi grupami;

- grupy koleżeńskie – liczniejsze niż paczki, ich uczestników łączą wspólne zainteresowania, spędzanie razem czasu, czynności o charakterze towarzyskim;

- bandy – zjawisko o charakterze negatywnym, zrzeszają osoby zaniedbywane i odrzucane przez innych; zaspokajają potrzeby przynależności i uznania; silnie zaznacza się tu rola przywódcy.

Potrzeba akceptacji i aprobata rówieśnicza są jednymi z najważniejszych potrzeb dorastającej młodzieży. Dlatego warto rozwijać organizacje szkolne i pozaszkolne kierowane przez dorosłych. Dają one szansę na wyeliminowanie postaw kształtujących się w grupach nieformalnych., w których potrzeba uznania prowadzi do postaw konformistycznych ( moda, upodabnianie się do innych). Konformizm jest warunkiem włączenia do takiej grupy, a przy tym rozwijają się zachowania nonkonformistyczne wobec dorosłych.

Działalność nieformalnych grup nie pozostawia wątpliwości do szkodliwego wpływu na młodych ludzi. Brak kontroli ze strony dorosłych prowadzi do niewłaściwego kierowania działań i wyrabiania społecznie niepożądanych nawyków. Najlepsze rozwiązanie to rozwijanie pozalekcyjnych form pracy, związków młodzieżowych, które zaspokoją potrzebę przynależności do grupy, a jednocześnie odegrają w społeczeństwie określoną rolę, realizując potrzeby aktywności i przeżyć emocjonalnych. Warto, aby młodzi ludzie mieli poczucie samodzielności, a jednocześnie znajdowali się pod dyskretną opieką dorosłych.

 

II Agresja

 

1. Istota agresji

  Agresja to wszelkie działania, których celem jest dokuczanie, zranienie fizyczne bądź psychiczne, wyśmianie, grożenie komuś, uszkodzenie lub zniszczenie jakiegoś przedmiotu. Możemy ją podzielić na słowną i fizyczną.

  Agresja słowna przejawia się w postaci odrzucenia lub groźby. Grupa lub osoba w jakiś sposób pokazuje innej jednostce, że nie chce mieć z nią nic wspólnego. Wyraża się to najczęściej poprzez użycie wulgarnych słów, krzyk, wytknięcie wad. Ten typ agresji może być także ukazywany przez ośmieszanie, uszczypliwość czy kpiny.

  Agresja fizyczna jest wyrażana poprzez napaść na jakąś osobę bądź zniszczenie mienia. Występuje w postaci instrumentalnej lub emocjonalnej. Instrumentalna dotyczy chęci osiągnięcia celu przez agresora np. zabranie pieniędzy młodszemu uczniowi przez starszego. Agresja emocjonalna odnosi się do sytuacji, gdy przeżywamy złość lub lęk. Przykładem zachowania związanego z tą formą może być niepohamowany atak na kogoś o odmiennych poglądach. Obie reakcje pojawiają się zarówno w przypadku obrony, jak i agresji. Jednak u dzieci dominuje agresja emocjonalna, co wynika z ich niedojrzałości.

  Znane są trzy teorie wyjaśniające przejawy agresji u człowieka:

- teoria instynktów: agresja jest instynktem wrodzonym i wynika z natury ludzkiej,

- teoria dynamiczna: człowiek nosi w sobie agresję i wybucha, gdy zdenerwowanie osiągnie najwyższy poziom,

- teoria społecznego uczenia się: każdy z nas uczy się agresywnych zachowań, jest to jedna z wielu reakcji.

  Problem ten przybiera na sile wraz z rozwojem ludzkości. Agresywne zachowania stają się coraz częstsze i bardziej niebezpieczne. Wynika to ze wzrostu liczby stresujących sytuacji, z którymi spotykamy się w życiu codziennym.

 

2. Agresor i ofiara

  Potencjalna ofiara to często człowiek o zaniżonej samoocenie, niepewny, nadwrażliwy.  W dzieciństwie reaguje on na atak płaczem, w starszym wieku – zamknięciem się w sobie. Badania statystyczne dowodzą, że prześladowane przez  innych uczniów dzieci mają najczęściej lepszy kontakt z rodzicami, szczególnie z matkami. Wynika to przeważnie z nadopiekuńczości i sprzyja powstawaniu u młodego człowieka postawy wyuczonej bezradności. Jednocześnie nadopiekuńcze działania rodziców prowokują agresję rówieśników, tym bardziej, im słabsza fizycznie jest ofiara.

  Drugi rzadziej występujący typ ofiary to ofiary prowokujące. Można u nich wyróżnić mieszankę zachowań pasywnych i agresywnych. Dzieci takie często odczuwają niezadowolenie, ponieważ przeważnie ukrywają swoje potrzeby. Winą za to obarczają innych. Kumulują w sobie złość, a po pewnym czasie wybuchają wściekłością i furią.

  Inna grupa agresorów to uczniowie , którzy mają problemy z koncentracją uwagi i swoim zachowaniem powodują ogólną irytację. Charakteryzują się nadpobudliwością i słabo rozwiniętą samokontrolą, łatwo się podniecają i rozpraszają. Ich postępowanie powoduje wrogie zachowania ze strony większości pozostałych uczniów.

  Typowi agresorzy stosują przemoc przede wszystkim wobec swoich rówieśników. Ich nieprzyjazne zachowania wynikają zazwyczaj z przeżywanego stresu. Cierpienia z różnorakich powodów rodzą działania, których nie ogranicza przeważnie bardzo mała samokontrola. Takie dzieci są impulsywne, mają stałe wzory zachowań agresywnych  i stosowania przemocy, które zapewniają im odnoszenie sukcesów i są dla nich nagradzające.

  Można zauważyć, że omówione wcześniej zachowania mają źródło w następujących faktach:

- agresorzy wykazują dużą aktywność i energię, chcą panować nad otoczeniem i czerpią z tego korzyści,

- wychowują się w rodzinach z problemami typu: rozwody, konflikty z prawem, alkoholizm, przemoc itp., gdzie dorośli stosują podwójne wzorce zachowań, żyją na niskim poziomie materialnym.

Pojawiające się tego typu działania w okresie szkolnym mają wpływ na życie dorosłe. Często młodociani agresorzy angażują się później w poważniejsze czyny przestępcze. Stąd też bardzo ważna staje się profilaktyka przemocy już w szkole podstawowej.

 

3. Kształtowanie zachowań agresywnych

  Na sposób zachowania młodych ludzi w ogromnym stopniu wpływa rodzina. Wśród wielu czynników warto zwrócić szczególną uwagę na:

- relacje dzieci – rodzice. Dzieci czujące się bezpiecznie w relacjach z rodzicami wykazują się mniejszym poziomem agresji i lepiej radzą sobie z emocjami. Do tego typu zachowań zwracają się jedynie w sytuacjach lęku, braku akceptacji czy chęci zwrócenia na siebie uwagi.

- brak pomocy ze strony rodziców i innych dorosłych w rozpoznawaniu i akceptowaniu swoich zachowań. Warto, aby dzieci poznały granice społecznie akceptowanego postępowania, których nie wolno im przekraczać. pobłażliwe traktowanie agresywnych reakcji u młodej osoby powoduje ich wzrost.

- naśladowanie dorosłych. Agresja w rodzinie stosowana jako metoda wychowawcza jest powielana w zachowaniu dzieci, a później osób dorosłych.

Wychowując dzieci, rodzice powinni zwrócić szczególną uwagę na konsekwentne stosowanie dyscypliny. Nadmierna pobłażliwość czy rygor nie są najlepszymi metodami działania. Ważny staje się umiar i jasno określone zasady obowiązujące dziecko.

       W powstawaniu agresji istotną rolę odgrywa usposobienie. Bardziej zagrożone są dzieci o dużym temperamencie, niż te łagodniejsze. Dlatego też rodzice, widząc takie cechy, powinni się mocniej zaangażować w przeciwdziałanie procesowi rozwoju skłonności do przemocy u swego wychowanka. Miłość, zaangażowanie, jasno określone granice postępowania oraz niestosowanie kar cielesnych kształtuję dzieci samodzielne i zgodne.

 

4. Przeciwdziałanie agresji

  Agresja jest bardzo częstą reakcją na zachowanie otoczenia, dlatego też jej przeciwdziałanie nie należy do łatwych zadań. Wielokrotnie pojawia się jako czynnik obronny, więc musimy się liczyć z tym, że dziecko nie zrezygnuje z niej całkowicie. Najważniejszym zadaniem wychowawcy staje się zorientowanie na wymiar fizyczny, a co za tym idzie naukę wyciszenia, uspokojenia.

  Na wstępie należy zaobserwować swoje reakcje i postarać się wychwycić początek gniewu. Z czasem powinna nastąpić nauka panowania nad nim. Służy temu opracowana na początku lat 70 – tych XX wieku metoda prof. Arnolda Goldsteina. Składa się ona z trzech części:

I   Szkolenie w zakresie umiejętności społecznych. Opanowanie kontaktu wzrokowego z rozmówcą, słuchanie dzielenie się, negocjowanie.

II  Kontrola gniewu i panowanie nad nim.

III Nauka podejmowania decyzji.

       Dzieci agresywne mają zazwyczaj problemy z rozpoznaniem sytuacji i na tym początkowo skupiamy nasze działania. Uświadamiamy im, że mogą sobie radzić z gniewem, uczymy obserwowania własnych zachowań i unikania agresji.

  Warto zauważyć, że reakcje agresywne składają się z następujących elementów:

- pobudzenie fizjologiczne (silnie odczuwane emocje wyrażone przez przypływ ciepła, spięcie, gwałtowne bicie serca, przygotowanie organizmu do walki),

- reakcja umysłowa / poznawcza (zwiększony przypływ agresji, poczucie bycia skrzywdzonym),

- ekspresja (potrzeba wyładowania się).

Należy więc pomóc dzieciom, aby znalazły sposób na wyładowanie gniewu bez przemocy skierowanej wobec innej osoby. Często mogą spełniać tę funkcję zajęcia sportowe, lepiej jednak, aby nie były to walki z przeciwnikiem typu boks, zapasy itp. Ćwiczenie się w fizycznym pokonywaniu przeciwnika może bowiem nauczyć młodych ludzi stosowania przemocy.

      Najważniejszym jednak zadaniem staje się wykształcenie umiejętności panowania  nad własnym gniewem. Kiedy, obserwując swoje reakcje, zauważymy jego narastanie, powinniśmy się zatrzymać, cofnąć o krok, wziąć głęboki oddech, co spowoduje rozluźnienie organizmu. Dopiero wtedy wróci nam jasność myślenia. Następny element to zastanowienie się nad ewentualnymi konsekwencjami zachowania wynikającego z gniewu, a co za tym idzie dalsze świadome postępowanie.

      Poddane treningowi takich zachowań dziecko działa bardziej świadomie, uczy się właściwych reakcji i kontroluje swoje zachowanie. Wymaga to jednak wielu ćwiczeń i zaangażowania ze strony wychowawcy. Koniecznym elementem jest również wzbudzenie zaufania u młodego człowieka.

       Dobrze by było, gdyby w szkolnych programach profilaktycznych znalazł się Trening Zastępowania Agresji. Jego skuteczność została potwierdzona doświadczeniami w szkołach, ośrodkach wychowawczych i zakładach karnych. Jednocześnie warto skierować go nie tylko do młodych ludzi, ale również do wychowawców. Jeśli oni poradzą sobie z gniewem, unikną zachowań prowokujących młodzież do agresywnych zachowań.